Məmmədov Vüsal

Малдарлыьын инкишафынын ятраф мцщитя тясири

Адятян ятраф мцщитя тясир мясялясиндян сюз дцшяндя илк аьыла эялян мешялярин гырылмасы, йашыллыгларын мящв едилмяси, су йатагларынын чиркляндирилмяси кими щаллар йада дцшцр. Амма кянд тясяррцфатында еля бир сащя вар ки, бялкя дя ятраф мцщитя садалананлар гядяр тясир едир. Сющбят малдарлыьын инкишафынын ятраф мцщитя тясириндян эедир. Йяни инсанлар щейвандарлыгла, малдарлыгла мяшьул олур, игтисади мянфяят ялдя едирляр, явязиндя зяряр чякян ятраф мцщит олур.

Малдарлыьын мащиййяти вя тарихи

Бу барядя даща эениш мялумат вермяздян яввял эялин, малдарлыьын мащиййяти вя йаранмасы тарихийля баьлы тарихя гыса екскурс едяк. Щеч шцбщясиз ки, еля индики кими малдарлыьын ясас мяканы Орта Асийа вя тцрк халгларынын йашадыьы яразиляри ящатя едир. Бундан башга гядим чинлиляр дя малдарлыьа бюйцк мараг эюстярибляр. Ящалинин йцксяк сыхлыьы вя торпаг фондундан интенсив истифадя щяр шейдян яввял чох аз рола малик малдарлыьын инкишафында юзцнц эюстярир. Чиндя тарихян ики тип малдарлыг формалашмышдыр. Бунун бири якинчиликля сых баьлыдыр вя йардымчы характер дашыйыр; якинчилик йайылмыш дцзянлик районларда ясасян донуз, аьыр йцк щейванлары вя гуш сахланылыр. Гярби районлара ися екстенсив, кючяри вя йарымкючяри малдарлыг хасдыр. Хцсусян ящалинин адамбашына щесабы иля малдарлыг мящсулларынын истещсалы вя истещлакы ашаьыдыр. Щяля ерамыздан яввял Чиндя мялум олан донузчулуг нисбятян инкишаф етмишдир; истещсал олунан ятин 90%-и онун пайына дцшцр. Чиндя малдарлыьын характерик хцсусиййяти ишляк щейванларын йцксяк пайы вя сцдверян малдарлыьын зяиф инкишафыдыр.

Азярбайъанда ися малдарлыг даща чох даьлыг районларда инкишаф етмишдир. Губа, Гусар, Шяки, Загатала, Лянкяран, Даьлыг Гарабаь кими яразиляр ися малдарлыьын тяшяккцл тапдыьы ясас яразилярдир.

Диггят йетирдинизся, садаланан районлар, инзибати яразиляр мешя юртцйц вя тябии шяраитиня эюря диэярляриндян фярглянир.

Статистика ня дейир?

Бу арада гейд едяк ки, щазырда Азярбайъанын йай отлагларында 1 милйон 800 мин хырда вя ири буйнузлу мал-гара сахламаг олар. Амма бу эцн биз бир отлаг сащясиня нормативлярдян гат-гат артыг сайда щейван чыхарырыг ки, бу да йекун нятиъядя ятраф мцщитя мянфи тясирини эюстярир. Юлкямиздя тябии йем сащяляринин цмуми сащяси 2 милйон 566 мин щектардыр. Ондан 2 милйон 209 щектар гыш отлаглары, кянд йаны юрцшлярдир. 537 мин щектары ися йай отлагларыдыр. Бура ейни заманда бичянякляр дя дахилдир. Гыш отлаглары даща чох Азярбайъанын аран бюлэяляриндя, Кцр-араз овалыьында, Ъянуби Муьанда, Гобустанда, Чейранчюлдя, Аъынощурда вя бунабянзяр гейри реэионларда йайылыб. Йай отлагларына эялинъя ися Бюйцк вя кичик Гафгаз даьларынын, еляъя дя Лянкяран овалыьыны, Нахчыванын субарт чямянликлярин даща ялверишли щесаб олунур. Хатырладаг ки, йай отлагларымызын 194,5 мин щектары Ермянистан дювляти тяряфиндян ишьал олунмуш районларымызын яразисиня дцшцр. Диэяр тяряфдян ися мящз щямин отлаглар йцксяк мящсулдарлыьы иля сечилиб.

Малдарлыьын инкишафынын ятраф мцщитя вердийи зярярин диэяр бир сябяби ися отлаг сащяляринин азлыьыйла баьлыдыр. Мящз бу сябябдян сон 20 илдя малдарлыьын инкишафыйла паралел ятраф мцщитдя мянфи тенденсийлар артмаьа башламышдыр. Шцбщясиз ки, бурада Даьлыг Гарабаьын щазырда ишьал алтында олмасы да мцяййян рол ойнайыр. Чцнки 1993-ъц иля гядяр йахын районларын малдарлары, щейвандарлыгла мяшьул олан инсанлар мал-гараларыны бу яразиляря йайлаьа эятирярдиляр. Бир сюзля, яразинин мящдудлашмасы бу сащяйядя дя тясирсиз ютцшмяйиб.

Ганунвериъилик

Лакин бцтцн бунлара ряьмян дювлят сявиййясиндя адычякилян сащяйля баьлы ганун гябул едилиб. Беля ки, 1999-ъу илин 8 ийун айынын 8-дя гябул олунмуш Ятраф Мцщитин Мцщафизяси Щаггында Гануна 2001-ъи илин 27 феврал тарихиндя вя 2002-ъи илин 19 апрел тарихиндя ялавя вя дяйишикликляр едилмишдир. Сюзцэедян ганун ятраф мцщитин мцщафизясинин щцгуги, игтисади вя сосиал ясасларыны мцяййян едир. Ганунун мягсяди ятраф мцщитин еколожи таразлыьынын мцщафизяси сащясиндя еколожи тящлцкясизлийин тямин едилмясиндян, тябии еколожи системляря тясяррцфат вя башга фяалиййятин зярярли тясиринин гаршысынын алынмасындан, биоложи

мцхтялифлийин горунуб сахланылмасындан вя тябабятдян истифадянин сямяряли тяшкилиндян ибарятдир. Сяняд ятраф мцщитин кейфиййятинин йахшылашдырылмасы, тябии ещтийатларын сямяряли истифадяси вя бярпасы, ятраф мцщитин мцщафизяси сащясиндя ганунчулуьун вя щцгуг гайдаларынын мющкямляндирилмяси мягсядиля ъямиййятля тябиятин гаршылыглы ялагясини тянзимляйир.

Амма истянилян сащяйля баьлы щяр щансы ганунун гябул едилмяси кифайят дейил. Бурада вятяндаш мювгейи дя ясаслы рол ойнайыр. Чцнки ятраф мцщитя мясул олан мямур малдарлыгла мяшьул олан кяндлийя 24 саат нязарят едя билмяз. Щятта мямур нязарят едярся беля, кяндли бу гануна риайят етмяк ниййятиндя дейился, биринъинин ъящдляри еля ъящд олараг галаъаг.

Кяндли билмир ки...

Малдарлыьын ятраф мцщитя тясиринин диэяр сябяби ися Азярбайъанда системли отарманын олмамасыдыр. Щалбуки щейвандарлыьын инкишаф етмиш олдуьу диэяр дцнйа юлкяляриндя бу системлилийя ъидди риайят олунур. Мясяля бурасындадыр ки, бу амил тякъя ятраф мцщитя дейил, щям дя щейвандарлыгда мящсулдарлыьын кейфиййятиня дя тясирсиз ютцшмцр. Чох эцман ки, щейвандарлыгла мяшьул оланларымыз бундан хябярсиздирляр. Яэяр системли отарманын онларын юзц цчцн дя ялверишли олдуьуну билсяйдиляр, йягин ки, буна ямял едярдиляр. Щяр щалда ня гядяр субйектив сяслянся дя, бу фактдыр. Чцнки Азярбайъанда няйинся кимяся билаваситя хейри йохдур, кясб етдийи иътимаи ящямиййятиндян асылы олмайараг, щямин о няйся «ящямиййятсиз» щесаб олунур.

Бакыдакы вязиййят

Бу эцн бюлэялярля йанашы Бакынын кяндляриндя дя щейвандарлыгла мяшьул оланларын сайы кифайят гядярдир. Пайтахтын Гала, Зиря, Тцркан, Щювсан кими гясябя вя кяндляри бу йюндя хцсуси фярглянир. Доьрудур, бу да инсанларын доланышыьы, мадди тяминаты цчцн бир васитядир. Лап йахшы. Кяндли, йахуд шящярли олмасындан асылы олмайараг, щяр кяс щейвандарлыгла мяшьул ола биляр. Амма еля дя эениш отлаг сащясиня малик олмайан, ятраф мцщити кифайят гядяр туллантылара, чирклянмяляря мяруз галан бир шящярдя цстялик щейвандарлыгла мяшьул олмаг-садяъя фялакятдир. Тясяввцр един, бир тяряфдян милйонларла автомобиллярин ятраф мцщитя вердийи зяряр, инсан сыхлыьы, няляр-няляр вя бир дя мал-гара.

Инанын, Бакынын щейвандарлыгла мяшьул олан еля кяндляри вар ки, артыг бурада ян дюзцмлц битки олан чайырын дя кюкц кясилиб. Щалбуки дюзцмлцлцйцня эюря чайыры бязян ел арасында «сыртыг битки» дя адландырырлар. Амма мал-гара бу йерляри о гядяр отлайыб ки, щятта «сыртыг битки» дя битмяйя утаныр. Торпаьын цстцндя эюрцнян ися йалныз щейван изляри вя тяк-тцк эюзя дяйян сары отлардыр.

Инди хатырладаъаьым мягам ися бялкя дя бир гядяр гейри-ади сясляняъяк. Йахуд да бир чохлары бунун ятраф мцщит цчцн о гядяр дя зярярли олмадыьы гянаятиндядирляр. Сющбят бир чох щалларда чобанларын отлаг сащяляриндя оъаг галамаларындан эедир. Илк бахышдан бир чобанын отлаг сащясиндя оъаг галамасы еля дя бюйцк итки кими нязяря чарпмыр. Амма нязяря аланда ки, юлкядя бу ишля мяшьул олан ня гядяр инсан вар вя онларын щяряси отлаг сащясиндя бир тонгал галайанда...

Сон олараг мювзумузла баьлы пайтахт сакинляри арасында кичик сорьу кечирмяйи гярара алдыг. «Малдарлыьын инкишафынын ятраф мцщитя ня кими тясирир вар» суалына вятяндашлар фяргли ъаваблар верибляр.

Тарихчи Тцнзаля Хялилова щесаб едир ки, малдарлыьын инкишафы ятраф мцщитя мянфи тясир эюстярмякля бярабяр, антисанитар шяраит йарадыр:
«Яэяр щейван сахлайан шяхс бу ишин ющдясиндян лазымынъа эяля билмирся, башга сащяйля мяшьул олмалыдыр. Бурада отлагларын мящв едилмясиндян савайы, санитар гайдалардан да сющбят эедир».

Полис чавушу Елчин Таьыйев ися билдирди ки, кянд йериндя малдарлыгла мяшьул олмаьа мцнасибяти пис дейил. Амма: «Шящярдя малдарлыгла мяшьул олмаг инсанларын саьламлыьына даща мянфи тясир эюстярир. Чцнки бурада онсузда хейли сайда амилляр вар ки, биз истясяк дя, истямясяк дя онларын зярярини щисс едирик. Щям дя пайтахтда отлаг сащяляри дя демяк олар ки, йохдур».

Такси сцрцъцсц Халяддин киши ися яксиня дцшцнцр. Онун гянаятиня эюря, инсанын доланышыьы щардан чыхырса, кянд, йахуд шящяр йери олмасынын ящямиййяти йохдур: «Яэяр мяним щейвандарлыгдан башга газанъ йерим йохдурса, ня етмялийям? Баша дцшцрям ки, отлаг сащяляри аздыр. Амма мяни дя баша дцшмяк лазымдыр ки, щейвандарлыгла аиля доландырырам. Сющбят тяк мяндян эетмир. Бу эцн аилясинин чюряйи малдарлыгдан, щейвандарлыгдан чыхан минлярля инсан вар. Инди отлаг сащяляриня, ятраф мцщитя зяряр дяймясин дейя биз аъ гала билмярик ахы».

Фящля Натиг Ширинов ися дцшцнцр ки, онун «чюряйи дашдан чыхдыьына» эюря, кимин щарда малдарлыгла мяшьул олмасынын онун цчцн ящямиййяти йохдур: «Онсуз да мяним чюряйим дашдан чыхыр. Яэяр кимин фярасяти вя имканы варса, малдарлыгла мяшьул ола билирся, бу чох йахшыдыр. Мян ися бу йолу сечмишям. Малдарлыьын инкишафынын ятраф мцщитя тясириня эялинъя, инди ятраф мцщитя о гядяр зяряр верян шейляр вар ки. Еля бири автомобилляр, бири заводлар».

Бу да вятяндашын мювгейи. Ня гядяр гярибя вя аъы эюрцнся дя, бу эцн щягигятян дя вятяндаш ону йашадан ятраф мцщитя биэанядир. Щяр щалда бу биэанялик онларын фикирляриндян дя щисс олунур. Демяли, биз щяля дя ялдя етдийимиз газанъ мцгабилиндя ятрафа вердийимиз зярярин вя бу зярярин бирбаша юзцмцзя йюнялмясинин фяргиндя дейилик.

Йазы Азярбайъан Республикасынын Еколоэийа вя Тябии Сярвятляр Назирлийинин вя Азярбайъан Республикасынын Президенти йанында Кцтляви Информасийа Васитяляринин Инкишафына Дювлят Дястяйи Фондунун кечирдийи бирэя мцсабигяйя тягдим едилир.





Bu yazı 1123 dəfə oxunmuşdur.