Həsənov Vaqif

Su eh­ti­yat­la­rı və on­lar­dan sə­mə­rə­li is­ti­fa­də­nin təb­li­ği

İn­sa­nın can­lı var­lıq ki­mi la­yiq­li hə­yat sür­mə­sin­də, cə­miy­yə­tin for­ma­laş­ma­sın­da və in­ki­şa­fın­da hə­mi­şə mü­hüm rol oy­na­yan ət­raf tə­bii mü­hi­tin qo­run­ma­sı mə­sə­lə­si bu gün da­ha da ak­tu­al­dır. Çün­ki onun çirklən­mə­si və po­zul­ma­sı bö­yük fə­sad­lar ya­ra­dır, bə­şər öv­la­dı­nın uzun, la­yiq­li və ya­ra­dı­cı hə­yat sür­mək im­kan­la­rı­nı məh­dud­laş­dı­rır, bi­o­müx­tə­lif­li­yin qo­run­ma­sı­nı və tə­bii eh­ti­yat­lar­dan sə­mə­rə­li is­ti­fa­də­si­ni ən­gəl­lə­yir. Nə­ti­cə­də in­san­la­rın hə­ya­tı, ər­zaq və eko­lo­ji təh­lü­kə­siz­lik üçün risklər ya­ra­nır.

Nur tu­fa­nı ət­raf mü­hi­tin mə­su­liy­yət­lə ida­rə edil­mə­si­nə ça­ğı­rı­şın gö­zəl nü­mu­nə­si­dir. Bu ha­di­sə həm də eko­lo­ji mə­də­niy­yə­tin ümum­bə­şə­ri əhə­miy­yət da­şı­dı­ğı­nı nü­ma­yiş et­di­rir. Müx­tə­lif mil­lət­lə­rə, din­lə­rə, mə­də­niy­yət­lə­rə məx­sus olan in­san­lar bu mə­lu­ma­tı qo­ru­ya­raq nə­sil­dən-nə­si­lə ötü­rüb­lər. Bir nəs­lin de­moq­ra­fik və so­si­al ba­xım­dan 25 il təş­kil et­mə­si nə­zə­rə alın­sa, ay­dın olar ki, ha­di­sə­nin möv­cud ol­du­ğu 5 min və ya da­ha çox il­lər ər­zin­də hə­min tu­fan­la ən azı 200 nə­sil ta­nış olub. Tə­əs­süf ki, son 8-10 nəs­lin ət­raf tə­bii mü­hi­tə da­ğı­dı­cı mü­da­xi­lə­si bü­tün nə­sil­lə­rin vur­du­ğu zər­bə­dən da­ha çox­dur. Ar­tıq in­sa­nın mey­mun­dan əmə­lə gəl­di­yi­ni id­dia edən Ç.Dar­vi­nin "Biz tə­bi­ə­ti də­yiş­di­rə­cə­yik və on­dan is­tə­di­yi­mi­zi ala­ca­ğıq" ar­zu­su ye­ri­nə ye­ti­ril­mək­də­dir. Bu­nu dün­ya­da­kı qlo­bal iq­lim də­yi­şik­li­yi, bi­o­müx­tə­lif­li­yin sü­rət­lə azal­ma­sı, su mən­bə­lə­ri­nin çirklən­di­ril­mə­si, tə­bii fə­la­kət­lə­rin adi ha­la çev­ril­mə­si və s. qlo­bal fa­ci­ə­lə­rin baş ver­mə tez­li­yi­nin artma­sı da sü­but edir.

Ət­raf mü­hi­tə mü­a­sir ba­xış: bir mü­hit - müx­tə­lif kom­pa­nentlər

1990-ci il­də Na­bel mü­ka­fa­tı la­u­re­a­tı olan 49 alim bə­yan et­di ki, "qlo­bal is­ti­ləş­mə XXI yü­zil­li­yin ən cid­di eko­lo­ji təh­lü­kə­si­dir. Biz gə­lə­cək nə­sil­lə­rin bu təh­lü­kə ilə üz­ləş­mə­yə­cək­lə­ri­nə əmin ol­maq üçün in­di­dən öl­çü gö­tür­mə­li­yik". La­kin in­sa­nın ma­raq­lı və tə­zad­lı xa­rak­te­ri onu XXI əs­rin əv­və­li­nə ki­mi göz­lə­mə prin­si­pi­lə ya­şat­dı. Ar­tıq XXI əs­rin əv­və­lin­də dün­ya­nın ək­sər öl­kə­lə­ri­nin rəh­bər­lə­ri əmin ol­du­lar ki, eko­lo­gi­ya sa­hə­sin­də­ki prob­lem­lər "mən­dən yan geç­di" prin­si­pi­lə yox, qlo­bal­laş­dır­ma­nı re­al­laş­dı­ran qar­şı­lıq­lı əmək­daş­lıq­la müm­kün­dür.

Ət­raf mü­hi­tin bu­gün­ki və­ziy­yə­ti ye­ni ter­min­lə­rin ya­ra­dıl­ma­sı­na da sə­bəb olub. "Ət­raf mü­hit" ter­mi­ni jur­nal listlər və on­la­rın au­di­to­ri­ya­sı tə­rə­fin­dən "tə­bii ət­raf mü­hit" ki­mi, yə­ni can­lı aləm və onu əha­tə edən mü­hit ki­mi ba­şa dü­şü­lür. Hal-ha­zır­da ya­şa­dı­ğı­mız, iq­lim də­yiş­mə­lə­rin­dən və di­gər eko­lo­ji fə­sad­lar­dan əziy­yət çə­kən və bu ba­xım­dan mü­ha­fi­zə­yə eh­ti­yac du­yan mü­hit va­hid­dir. Bu mü­hit tə­bii, iq­ti­sa­di, so­si­al və on­la­rı ida­rə edən si­ya­si kom­pa­nentlər­dən iba­rət­dir. Bu­ra­da tə­bii ət­raf mü­hi­tin aza­cıq pis­ləş­mə­si di­gər mü­hit­lə­rin qey­ri - sa­bit­li­yi­nə zə­min ya­ra­dır.

Eko­lo­gi­ya­nın əsas ele­mentlə­rin­dən bi­ri-iç­mə­li su

İç­mə­li su ət­raf tə­bii mü­hit haq­qın­da el­min - eko­lo­gi­ya­nın ən mü­hüm sa­hə­si­dir. İç­mə­li su Rəb­bi­mi­zin in­san­la­ra bəxş et­di­yi müs­təs­na ne­mət­lər­dən bi­ri­dir. Tə­əs­süf ki, bu ne­mət il­bə­il tü­kən­mək üz­rə­dir. Bu ten­den­si­ya­nın qar­şı­sı­nı al­maq üçün ye­ral­tı su­lar­dan iç­mək və mə­i­şət­də iş­lət­mək üçün is­ti­fa­də olun­ma­lı­dır. Ümu­miy­yət­lə, bu gün su da da­xil ol­maq­la tə­bii ne­mət­lə­rin qo­run­ma­sı və ba­lanslaş­dı­rıl­mış is­ti­fa­də­si üçün həm də güc­lü ic­ti­mai nə­za­rə­tə eh­ti­yac var. Bu nə­za­rə­tin tə­min olun­ma­sın­da isə Küt­lə­vi in­for­ma­si­ya va­si­tə­lə­ri­nin ro­lu da­nıl­maz­dır.

İç­mə­li su prob­le­mi bü­tün dün­ya­da ol­du­ğu ki­mi öl­kə­miz­də də möv­cud­dur. Araş­dır­ma­la­ra gö­rə, Azər­bay­ca­nın ye­rüs­tü su eh­ti­ya­tı or­ta il­lik 32,3 mlrd. kub­metrdir. Qu­raq­lıq il­lər­də bu gös­tə­ri­ci 23 mlrd. kub­met­rə qə­dər aza­lır. Öl­kə­də adam­ba­şı­na or­ta il­lik 3800 kub­metr su dü­şür. Ye­ral­tı iç­mə­li su mən­bə­lə­rin­də isə 23 764,28 mln. kub­metr su eh­ti­ya­tı var. Res­pub­li­ka­da is­tis­mar­da olan ye­ral­tı su­la­rın 70-75%-i su­var­ma üçün is­ti­fa­də edi­lir. Azər­bay­can əra­zi­si­nin hər km 2-nə və əha­li­nin hər nə­fə­ri­nə dü­şən ye­rüs­tü su eh­ti­yat­la­rı­na gö­rə, Cə­nu­bi Qaf­qaz döv­lət­lə­ri və Ru­si­ya­dan ge­ri­də qa­lır. Cə­nu­bi Qaf­qa­zın ümu­mi su eh­ti­ya­tı­nın (310 mlrd. m 3) 62%-i Gür­cüs­tan, 28%-i Er­mə­nis­tan, yal­nız 10%-i Azər­bay­ca­nın pa­yı­na dü­şür. Gö­rün­dü­yü ki­mi, Azər­bay­can­da su eh­ti­ya­tı­nın məh­dud ol­ma­sı bu eh­ti­yat­lar­dan sə­mə­rə­li is­ti­fa­də­ni, su­yun bə­ra­bər böl­gü­sü­nü su mən­bə­lə­ri­nin çirklən­mə­dən eti­bar­lı mü­ha­fi­zə­si­ni və di­gər təd­bir­lə­ri ar­xi­va­cib edir.

Öl­kə­də su ça­tış­maz­lı­ğı möv­cud su eh­ti­yat­la­rın­dan ra­si­o­nal is­ti­fa­də edil­mə­mə­si ilə də izah edi­lir. Ba­kı­nın su tə­sər­rü­fa­tı, infrastruk­tu­ru 1,3-1,7 mln. in­san üçün nə­zər­də tu­tul­sa da, ha­zır­da pay­taxtda ya­şa­yan­la­rın sa­yı 2 də­fə ar­tıb. Su ça­tış­maz­lı­ğı­nın di­gər sə­bə­bi isə su an­bar­la­rı­nın az ol­ma­sı­dır. Rəs­mi mə­lu­mat­la­ra gö­rə, Ba­kı və Sum­qa­yıt şə­hər­lə­ri­nin ye­ral­tı su kə­mər­lə­ri sis­te­mi köh­nə ol­du­ğu üçün, bu­ra da­xil olan su­yun ya­rı­sı tam it­ki­yə ge­dir. Bun­dan baş­qa, tə­əs­süf ki, Ba­kı, Sum­qa­yıt, Gən­cə, Min­gə­çe­vir və bir sı­ra iri şə­hər və qə­sə­bə­lər­də iç­mə­li su ilə av­to­mo­bil yu­yu­lur. İç­mə­li su­yun ra­si­o­nal və tə­la­ba­ta gö­rə əda­lət­li bö­lün­mə­si də bu sa­hə­də­ki ça­tış­maz­lıq­dan bi­ri­dir. Mə­sə­lən, bu gün Ab­şe­ro­na 30 kub metr/sa­ni­yə iç­mə­li su gə­lir ki, bun­dan da 20 kub metr/sa­ni­yə­si Ba­kı şə­hə­ri­nin pa­yı­na dü­şür. Di­gər prob­lem ha­zır­da Ab­şe­ro­nun iç­mə­li su eh­ti­yat mən­bə­lə­ri­nin çox sü­rət­lə çirklən­mə­si­dir.

Ha­zır­da Ba­kı şə­hə­ri­nin iç­mə­li su tə­la­ba­tı­nın 55-60%-i Cey­ran­ba­tan an­bar va­si­tə­si­lə hə­ya­ta ke­çi­ri­lir. Ya­xın vaxtlar­da ye­ni an­ba­rın is­ti­fa­də­yə ve­ril­mə­si­lə pay­tax­tın su ilə tə­mi­ni xey­li ar­ta­caq. Pay­tax­tın iç­mə­li su­ya olan tə­la­ba­tı­nı tam ödə­mək üçün Oğuz-Qə­bə­lə-Ba­kı su kə­mə­ri­nin tam is­tis­ma­rı Ba­kı­nın su prob­le­mi­ni tam həll edə­cək.

Mü­tə­xəs­sis­lər nə de­yir...

AMEA Ge­o­lo­gi­ya İnsti­tu­tu­nun Hid­re­o­lo­gi­ya və Mü­hən­dis­ge­o­lo­gi­ya şö­bə­si­nin rəh­bə­ri Yu­sif İs­ra­fi­lo­vun fik­rin­cə, ye­ral­tı su ya­taq­la­rı sə­mə­rə­li is­ti­fa­də edil­dik­də uzun il­lər bo­yu möv­cud ola bi­lir. Bun­dan sə­mə­rə­li və düz­gün is­ti­fa­də edil­mə­dik­də su­yun pa­ra­metrlə­ri və tər­ki­bi də­yi­şir. U.İs­ra­fi­lo­vun söz­lə­ri­nə gö­rə, bu gün ye­ral­tı su­lar antro­po­gen (in­sa­nın fə­a­liy­yə­ti nə­ti­cə­sin­də mey­da­na çı­xan ət­raf tə­bii mü­hi­tə, o cüm­lə­dən bi­o­müx­tə­lif­li­yə, eko­lo­ji amil­lə­rə olan tə­sir­lər - V.C) tə­sir­lə­rə mə­ruz qa­lır. Bu da iç­mə­li su­yun tər­ki­bi­nin də­yiş­mə­si­nə sə­bəb olur. Ha­zır­da öl­kə əra­zi­sin­də mə­i­şət - tul­lan­tı su­la­rın tə­miz­lən­mə­si məq­sə­di­lə 25 ədəd me­xa­ni­ki, kim­yə­vi və bi­o­lo­ji tə­miz­lə­yi­ci qur­ğu fə­a­liy­yət gös­tə­rir. La­kin bu qur­ğu­la­rın gü­cü­nün for­ma­la­şan axın­lar­dan az ol­ma­sı res­pub­li­ka­da su höv­zə­lə­ri­nin antro­po­gen tə­si­ri­nə mə­ruz qo­yur. Öl­kə­də əha­li­yə ve­ri­lən iç­mə­li su­yun tə­miz­lən­mə­si məq­sə­di­lə Al­ma­ni­ya­nın apa­rı­cı şir­kət­lə­ri­nin tək­lif et­di­yi mü­a­sir tex­no­lo­gi­ya­lar tət­biq edi­lir. Eko­lo­gi­ya və Tə­bii Sər­vət­lər Na­zir­li­yi­nin mə­lu­ma­tı­na gö­rə, 224 min əha­li­si olan 12 ra­yon 122 kən­din­də iç­mə­li su üçün nə­zər­də tu­tu­lan tə­miz­lə­yi­ci qur­ğu­lar - Mo­del Tip­li Stan­si­ya­la­rın qu­raş­dı­rı­lıb və on­la­rın sa­yı ya­xın gə­lə­cək­də 2 də­fə ar­tı­rı­la­caq.

Su eh­ti­yat­la­rı və on­lar­dan sə­mə­rə­li is­ti­fa­də­də Me­li­o­ra­si­ya və su tə­sər­rü­fa­tın­da on­la­rın is­la­hat­la­rın da mü­hüm əhə­miy­yə­ti var. Qeyd edək ki, is­la­hat­la­rın sü­rət­lən­di­ril­mə­si və bu sa­hə­nin ida­rə olun­ma­sı­nın tək­mil­ləş­di­ril­mə­si məq­sə­di­lə 1996-2005-ci il­lər­də is­la­hat proq­ra­mı hə­ya­ta ke­çi­ri­lib. Proq­ram­da me­li­o­ra­si­ya və su tə­sər­rü­fa­tı sa­hə­sin­də apa­rı­lan is­la­hat­la­rın məq­səd və və­zi­fə­lə­ri, prin­sip­lə­ri və əsas is­ti­qa­mət­lə­ri, ob­yekt və sub­yektlə­ri, is­la­hat­la­rın ar­dı­cıl­lı­ğı mü­əy­yən­ləş­di­ri­lib. Res­pub­li­ka­nın ba­zar iq­ti­sa­diy­ya­tı­na keç­mə­si­lə əla­qə­dar apa­rı­lan aq­rar is­la­hat nə­ti­cə­sin­də tor­paq üzə­rin­də ye­ni mül­kiy­yət folrma­la­rı­nın ya­ran­ma­sı su ob­yektlə­ri­nin is­ti­fa­də­si və mü­ha­fi­zə­si sa­hə­sin­də mü­na­si­bət­lə­rin əsas­lı sü­rət­də də­yiş­mə­si­nə rə­vac ve­rib. Ötən il­lər ər­zin­də bu sa­hə­də nor­ma­tiv - hü­qu­qi ba­za ya­ra­dıl­mış, me­li­o­ra­tiv fondla­rın in­ven­tar­laş­dı­rıl­ma­sı ta­mam­lan­mış, özəl­ləş­dir­mə Proq­ra­mı­na əca­cən döv­lət mül­kiy­yə­tin­də sax­la­nı­lan və su is­ti­fa­də­çi­lə­ri­nin is­ti­fa­də­si­nə ve­ri­lən ob­yektlər mü­əy­yən­ləş­di­ril­miş­dir. Bu sa­hə­də "Me­li­o­ra­si­ya və İr­ri­qa­si­ya haq­qın­da" (1996-cı il), "AR-nin Su Mə­cəl­lə­si" (1997-ci il), "Bə­lə­diy­yə­lə­rin su tə­sər­rü­fa­tı haq­qın­da" (2001-ci il), "Hid­ro­tex­ni­ki qur­ğu­la­rın təh­lü­kə­siz­li­yi haq­qın­da" (2003-cü il), "Me­li­o­ra­si­ya və İr­ri­qa­si­ya haq­qın­da" AR-nin Qa­nu­nu­na də­yi­şik­lər və əla­və­lər edil­mə­si ba­rə­də" (2004-ci il), Pre­zi­den­tin "Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sın­da eko­lo­ji və­ziy­yə­tin yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı­na 2006-2010-cu il­lər üçün Kompleks Təd­bir­lər Pla­nı" (2006-cı il), 2010-cu ilin öl­kə­də eko­lo­gi­ya ili elan olun­ma­sı və s. qa­nun­lar qə­bul edi­lib, təd­bir­lər gö­rü­lür.

Müs­tə­qil­lik döv­rün­də tə­bii ət­raf mü­hi­tin mü­ha­fi­zə­si və tə­bii eh­ti­yat­lar­dan sə­mə­rə­li is­ti­fa­də üz­rə əsas ka­pi­ta­la yö­nəl­dil­miş in­ves­ti­si­ya­lar, pri­o­ri­tet is­ti­qa­mət­lər­dən bi­ri ki­mi döv­lət tə­rə­fin­dən hə­mi­şə ma­liy­yə­ləş­di­ri­lib. Əsas ka­pi­ta­la yö­nəl­dil­miş in­ves­ti­si­ya 1995-ci il­də cə­mi 5354,7 min ma­nat, o cüm­lə­dən su eh­ti­yat­la­rı­nın mü­ha­fi­zə­si və sə­mə­rə­li is­ti­fa­də­si­nə 826,6 min ma­nat olub­sa, 2008-ci il­də bu ka­pi­tal mü­va­fiq ola­raq 97885,5 və 78830,2 min ma­na­ta qə­dər ar­tıb.

Dün­ya­nın eko­lo­ji du­ru­mu­nun kri­tik həd­də çat­ma­sı həm də su höv­zə­lə­ri­nin sə­na­ye tul­lan­tı­la­rı ilə çirklən­di­ril­mə­si sə­bə­bin­dən baş ve­rir. Bu ne­qa­tiv fakt Azər­bay­ca­na da tə­sir­siz ötüş­mə­yib. İş­ğal al­tın­da­kı doğ­ma tor­paq­lar­da mən­fur qon­şu­mu­zun fa­u­na və flo­ra alə­mi­ni məhv et­mə­si, Araz ça­yı­na sə­na­ye və mə­i­şət tul­lan­tı­a­rı­nı axıt­ma­sı, Er­mə­nis­tan­da­kı "Met­sa­mor" AES-in re­gi­on üçün ra­di­a­si­ya mən­bə­yi ol­ma­sı və 5 döv­lə­tin də­ni­zi sa­yı­lan Xə­zə­rin eko­lo­ji du­ru­mu­nu da əla­və et­sək, Azər­bay­ca­nın möv­cud olan va­hid eko­lo­ji kon­sep­si­ya­sı­nın fe­lən ye­ri­nə ye­ti­ril­mə­si­nin al­ter­na­tiv­siz ol­du­ğu­nu gö­rə­rik.

Tə­bi­ə­ti qo­ru­ma­ğa məh­ku­muq

İq­lim də­yiş­mə­lə­ri­nin qar­şı­sı­nın alnma­sı və eko­lo­ji sta­bil­li­yin tə­min edil­mə­sin­də eko­lo­ji ma­a­rif­lən­mə­nin xü­su­si ro­lu var­dır. Bu ba­xım­dan Eko­lo­gi­ya və Tə­bii Sər­vət­lər Na­zir­li­yi­nin Pre­zi­dent ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nə Dəs­tək Fon­du ilə hər il eko­lo­gi­ya gü­nü - 5 iyun ərə­fə­sin­də hə­min möv­zu­da ya­zan qa­lib jur­na­listlə­ri aş­kar et­mə­si­ni xü­su­si­lə vur­ğu­la­maq la­zım­dır. Eko­lo­ji ma­a­rif­lən­mə və təb­li­ğə yö­nə­lən təd­bir­lər içə­ri­sin­də YU­NES­KO-nun dəs­tə­yi­lə 2010-cu ilin 17-19 de­kab­rın­da Ba­kı­da, Eko­lo­gi­ya və Tə­bii Sər­vət­lər Na­zir­li­yi­nin 2010-2011-ci il­lər­də ke­çir­di­yi 6 ay­lıq tə­lim-se­mi­nar həm jur­na­listlə­rin, həm də ic­ti­ma­iy­yə­tin eko­lo­ji ma­a­rif­lən­mə­si­nə xid­mət edir. Ümu­miy­yət­lə, öl­kə­də su eh­ti­yat­la­rı və on­lar­dan sə­mə­rə­li is­ti­fa­də sa­hə­sin­də gö­rü­lən bü­tün iş­lər AR Mil­li Təh­lü­kə­siz­lik Kon­sep­si­ya­sı­nın tər­kib his­sə­si­dir.

Bə­şə­rin xoş­bəxt ya­şa­ma­sı­nın nə­zə­ri əsas­la­rı­nı özün­də eh­ti­va edən İs­lam di­ni, dün­yə­vi elmlə­rin in­ki­şa­fı və ye­ni-ye­ni kəşvlər­lə pla­ne­tin in­san tə­rə­fin­dən yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı­nı təq­dir edir. Ka­i­na­tı açıq bir ki­tab ki­mi qə­bul edən İs­lam, həm də pla­net­də­ki hər bir can­lı­nın ya­şa­maq, nə­sil ar­tır­maq haq­qı­nı ta­nı­yır. De­mə­li, in­san-tə­bi­ət mü­na­si­bət­lə­rin­də 2-ci­nin ve­rim­li­li­yi 1-ci­nin ona olan mü­na­si­bə­tin­dən ası­lı­dır. Al­ter­na­ti­vi yox­dur. Çün­ki biz ilk ana­mız olan Yer kü­rə­sin­də ya­şa­ma­ğa məh­kum ol­du­ğu­muz ki­mi, onu qo­ru­ma­ğa da məh­ku­muq.

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Eko­lo­gi­ya və Tə­bii Sər­vət­lər Na­zir­li­yi­nin və Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ke­çir­di­yi bir­gə mü­sa­bi­qə­yə təq­dim olu­nur.